ԽՈՒՍՏՈՒՓ ԼԵՌ
Խուստուփ լեռը Սյունիքի ամենատպավորիչ գագաթներից է՝ հայտնի իր ժայռոտ լանջերով, ալպյան մարգագետիններով, լեռնային լայնարձակ տեսարաններով և հայ ժողովրդի պատմության հետ կապված խորհրդանշական նշանակությամբ։ Կապանի հարևանությամբ բարձրացող այս լեռը գրավում է արշավականներին, ովքեր ցանկանում են բացահայտել Հայաստանի հարավի վայրի բնությունն ու հաղթահարել անմոռանալի լեռնային երթուղի։
Խուստուփի վերելքը միայն ֆիզիկական փորձություն չէ․ այն նաև ճանապարհորդություն է դեպի Սյունիքի բնաշխարհն ու պատմական հիշողությունը։
Որտե՞ղ է գտնվում Խուստուփ լեռը
Խուստուփը գտնվում է Հայաստանի հարավում՝ Սյունիքի մարզում, Կապան քաղաքից մոտ 9–10 կմ հարավ-արևմուտք։ Այն Խուստուփ-Կատարի լեռնաշղթայի ամենաբարձր գագաթն է, իսկ լեռնաշղթան Բարգուշատի լեռների հարավային ճյուղավորությունն է։
Խուստուփի բարձրությունը ծովի մակարդակից 3201 մետր է։ Խուստուփ-Կատարի լեռնաշղթայի երկարությունը հաճախ նշվում է շուրջ 44 կմ։
Լեռնազանգվածը կազմված է հրաբխածին և նստվածքային ապարներից։ Նրա լանջերը մասնատված են, տեղ-տեղ՝ ժայռոտ ու զառիթափ։ Հյուսիսարևելյան լանջերին տարածվում են անտառներ, իսկ բարձրադիր հատվածներում՝ ալպյան մարգագետիններ։ Լեռան բնապատկերները փոխվում են բարձրության հետ՝ ստեղծելով բազմազան ու տպավորիչ տեսարաններ։
Խուստուփի լանջերին հանդիպում են քարափներ, քարանձավներ և բազմաթիվ բնական աղբյուրներ։ Ձյան հալոցքից սնվող ջրերը մասնակցում են լեռնային առվակների ու գետերի ձևավորմանը։ Դրանցից է Վաչագան գետը, որի ակունքները կապված են Խուստուփի լանջերի հետ։
Վերելք Խուստուփ լեռ․ երկօրյա լեռնային արկած
Խուստուփի գագաթ հասնելու համար սովորաբար անհրաժեշտ է նախապես պլանավորել երթուղին՝ հաշվի առնելով Կապանից մինչև մեկնարկային կետ հասնելու ժամանակը, լեռնային ճանապարհի պայմանները և խմբի ֆիզիկական պատրաստվածությունը։
Կապան հասնելուց հետո ամենագնաց մեքենաներով շարժվում ենք դեպի Նավչայ կոչվող վրանատեղի։ Այնտեղ տեղադրվում է ճամբարը, և մասնակիցները գիշերում են վրաններում՝ Սյունիքի լեռնային երկնքի տակ։
Վաղ առավոտյան՝ արևածագից առաջ կամ լուսաբացին, սկսվում է վերելքը դեպի Խուստուփի գագաթ։ Ճանապարհն անցնում է բաց լանջերով և լեռնային տեղանքով, որտեղ եղանակային պայմանները կարող են արագ փոխվել։ Վերջին հատվածը քարքարոտ է և պահանջում է զգուշություն ու վստահ քայլք։
Գագաթին հասնելուն պես բացվում են Սյունիքի լեռնաշխարհի լայնարձակ տեսարանները։ Պարզ եղանակին կարելի է տեսնել Զանգեզուրի լեռնաշղթայի ձգվող բարձունքները և շրջակա լեռնային տարածքները։ Այդ պահին զգացվում է Խուստուփի առանձնահատուկ բնավորությունը՝ խստաշունչ, վեհ ու միաժամանակ անսահման գեղեցիկ։
Լեռան լանջին, գագաթից մոտ 200 մետր ներքև, ըստ երթուղու նկարագրության, գտնվում է սառնորակ աղբյուր։ Արշավի ընթացքում աղբյուրի ջրի հասանելիությունը պետք է նախապես ճշտել․ չարժե այն համարել ջրի միակ աղբյուրը կամ խմել առանց անվտանգության վերաբերյալ վստահելի տեղեկության։
Խուստուփը՝ սուրբ լեռ
Խուստուփը Սյունիքի բնակիչների համար ոչ միայն բնական հուշարձան է, այլև հոգևոր ու պատմական նշանակություն ունեցող վայր։ Լեռը վաղուց համարվել է աղոթքի և ուխտագնացության ուղղություն։
Լեռան անվան ստուգաբանության վարկածներից մեկի համաձայն՝ այն կապվում է «խութու» բառի հետ, որը որոշ մեկնաբանություններով նշանակում է «աղոթք»։ Այս բացատրությունը ներկայացվում է որպես անվան ծագման վարկած, այլ ոչ թե անվիճելիորեն հաստատված փաստ։
Խուստուփի հանդեպ առանձնահատուկ վերաբերմունքն արտահայտվում է նաև տեղական ավանդույթներում ու լեռան հետ կապված պատմություններում։ Այստեղ բնությունն ու պատմական հիշողությունը միահյուսվում են՝ լեռը դարձնելով Սյունիքի խորհրդանշական վայրերից մեկը։
Գարեգին Նժդեհի հիշատակը Խուստուփի լանջին
Խուստուփի պատմական նշանակությունը սերտորեն կապված է հայ ազգային գործիչ և զորավար Գարեգին Նժդեհի անվան հետ։ Նրա մասունքներն ամփոփված են լեռան լանջին՝ Կոզնի աղբյուրի մոտ։
Այդ վայրում տեղադրված է Նժդեհի կիսանդրին, որի հայացքն ուղղված է դեպի Սյունիքի լեռնաշխարհը։ Շատ այցելուների համար այս կանգառը վերելքի ամենահուզիչ պահերից է։ Այն հնարավորություն է տալիս ոչ միայն վայելել լեռան բնությունը, այլև հիշել Հայաստանի պատմության կարևոր էջերն ու Սյունիքի հետ կապված ազգային հիշողությունը։
Խուստուփը, այսպիսով, միավորում է լեռնային արկածը, հայրենի բնաշխարհի գեղեցկությունը և պատմական հիշողությունը։
Խուստուփը պարզապես լեռ չէ․ այն Սյունիքի հպարտությունն է՝ բնության, կամքի և հիշողության խորհրդանիշ։
