ԱՐԱՅԻ ԼԵՌ

Արայի լեռը Հայաստանի այն լեռնագագաթներից է, որտեղ միահյուսվում են տպավորիչ բնությունը, բազմազան լանդշաֆտները և հայկական ավանդապատումները։ Այստեղ կարելի է քայլել բաց լեռնալանջերով, վայելել Արագածի տեսարանները, հասնել լեռան գագաթին և բացահայտել ժայռի մեջ գտնվող խորհրդավոր Ծաղկեվանքը։

Եթե փնտրում եք հետաքրքիր քայլարշավ Երևանից ոչ շատ հեռու, Արայի լեռը կարող է դառնալ ձեր հաջորդ լեռնային արկածի ուղղությունը։

Արայի լեռ․ աշխարհագրական դիրքը և բնությունը

Արայի լեռը հանգած հրաբուխ է, որը գտնվում է Կոտայքի և Արագածոտնի մարզերի սահմանային հատվածում՝ Քասախ և Հրազդան գետերի միջև։ Լեռան բարձրությունը տարբեր աղբյուրներում նշվում է տարբեր կերպ․ ArmLand-ի երթուղու նկարագրության մեջ այն ներկայացված է որպես 2605 մետր բարձրությամբ գագաթ։

Լեռը առանձնանում է իր մեկուսացված դիրքով և արտահայտիչ ուրվագծով։ Այն տեսանելի է շրջակա բազմաթիվ բնակավայրերից ու բարձունքներից, իսկ պարզ եղանակին գագաթից բացվում են Հայաստանի լեռնային բնաշխարհի գեղեցիկ տեսարաններ։ Հատկապես տպավորիչ է ձյունածածկ Արագածի տեսքը։

Արայի լեռան լանդշաֆտը փոխվում է բարձրության և տեղանքի առանձնահատկությունների հետ։ Չոր ու կիսաչոր հատվածներին հաջորդում են տափաստանային տարածքները, իսկ որոշ ձորակներում հանդիպում են ծառածածկ հատվածներ։ Այս բազմազանությունը լեռը հետաքրքիր է դարձնում ինչպես քայլարշավների սիրահարների, այնպես էլ բնության ու բուսական աշխարհի ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվողների համար։

Արայի լեռան բուսական աշխարհի մասին հրապարակումներում հաճախ նշվում է շուրջ 650 տեսակի բույսերի առկայությունը։ Այս թիվը և Հայաստանի բուսականության մեջ դրանց տեսակարար կշիռը հրապարակելուց առաջ անհրաժեշտ է ստուգել համապատասխան գիտական աղբյուրներով։

Վերելք Արայի լեռ․ երթուղին և տեսարանները

Արայի լեռ բարձրանալու մի քանի երթուղի կա։ Տարածված տարբերակներից մեկը սկսվում է հարավային լանջից և հնարավորություն է տալիս քայլարշավը համատեղել Ծաղկեվանքի այցելության հետ։

Դասական երթուղու որոշ տարբերակներում վերելքից հետո քայլարշավականները գագաթից իջնում են քարքարոտ, տեղ-տեղ զառիթափ և ծառածածկ ձորակով՝ դեպի Ծաղկեվանք։ Այդ հատվածը կարող է ավելի բարդ լինել, քան սկզբնական վերելքը, ուստի անհրաժեշտ է ընտրել եղանակային պայմաններին և խմբի պատրաստվածությանը համապատասխան երթուղի։

Ճանապարհին բացվում են լեռնային լայնարձակ տեսարաններ։ Բարձրանալուն զուգահեռ՝ աստիճանաբար տեսանելի են դառնում շրջակա լեռներն ու ձորերը, իսկ գագաթից պարզ եղանակին կարելի է հիանալ Արագածով և Թեղենյաց լեռների ուղղությամբ բացվող տեսարաններով։

Արայի լեռան վերելքը միայն գագաթ հասնելու մասին չէ․ այն հնարավորություն է տալիս զգալ լեռան տարբեր բնապատկերները և բացահայտել նրա մշակութային ու ավանդական շերտերը։

Արայի լեռը և Արա Գեղեցիկի ավանդությունը

Արայի լեռան անվան հետ կապվում է հայ ժողովրդական ամենահայտնի ավանդություններից մեկը՝ Արա Գեղեցիկի և Ասորեստանի թագուհի Շամիրամի պատմությունը։

Ըստ ավանդության՝ Շամիրամը լսել էր հայոց արքա Արա Գեղեցիկի գեղեցկության մասին և ցանկացել էր նրան իր կողքին տեսնել։ Երբ Արան մերժել էր թագուհուն, Շամիրամը պատերազմով շարժվել էր Հայաստանի դեմ։

Պատմության տարածված տարբերակում Արան զոհվում է ճակատամարտի ընթացքում։ Շամիրամը, չցանկանալով ընդունել նրա մահը, հրամայում է գտնել արքայի մարմինը և փորձում է նրան կենդանացնել արալեզների օգնությամբ՝ հայ հին հավատալիքներում վերքերը լիզելով մահացածներին կենդանացնող առասպելական էակների միջոցով։ Սակայն արքան չի վերակենդանանում։

Ժողովրդական պատկերացումներում Արայի լեռան ուրվագիծը հիշեցնում է պառկած հսկայի մարմին, և այդ պատճառով լեռը երբեմն անվանում են «Հայաստանի պառկած հսկա»։ Այս պատկերը կապվում է Արա Գեղեցիկի կերպարի հետ։

Արա Գեղեցիկի և Շամիրամի պատմությունը հայտնի է նաև Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունից»։ Այնուամենայնիվ, լեռան ձևի և առասպելի միջև կապը պետք է ընկալել որպես ավանդություն, ոչ թե պատմականորեն հաստատված փաստ։

Ծաղկեվանք․ ժայռափոր սրբավայր Արայի լեռան լանջին

Արայի լեռան հարավային լանջին է գտնվում Ծաղկեվանքը, որը հայտնի է նաև Կույս Վառվառայի սրբավայր անունով։ Այն ժայռի մեջ գտնվող փոքրիկ ուխտատեղի է, ուր այցելում են թե՛ կրոնական նպատակներով, թե՛ լեռան բնությունն ու պատմությունները բացահայտելու համար։

Ծաղկեվանքի մասին պահպանվել են տարբեր ավանդություններ։ Դրանցից մեկը կապված է Սուրբ Վառվառայի հետ։ Ըստ տարածված պատմության՝ Վառվառան քրիստոնեություն ընդունելու պատճառով հալածվել է իր հոր կողմից և ապաստան գտել ժայռի քարայրում։ Սակայն նրան գտել են, և նա նահատակվել է։ Սրբավայրի հետ կապվող ջուրը հավատացյալների շրջանում ընկալվում է որպես սրբի արցունքներ։

Մեկ այլ ժողովրդական ավանդություն պատմում է Ծաղիկ անունով մի կույս աղջկա մասին։ Ըստ այդ պատմության՝ աղջիկը փախչում է իրեն բռնի տիրանալ ցանկացող իշխանից և թաքնվում Արայի լեռան քարայրում։ Հովիվը, վախենալով իշխանից, մատնում է նրա թաքստոցը։ Երբ Ծաղիկը հասկանում է, որ իրեն գտնելու են, իրեն ցած է նետում ժայռից։ Ավանդության համաձայն՝ մատնիչ հովիվն ու նրա ոչխարները քարանում են, իսկ քարայրում կաթող ջուրը համարվում է Ծաղիկի արցունքները։

Այս պատմությունները ժողովրդական հավատալիքների մաս են կազմում և Ծաղկեվանքի մշակութային նշանակության կարևոր մասն են։

Ծաղկեվանքի ջուրը և ժողովրդական հավատալիքները

Ծաղկեվանքի ժայռի ներսում ջուր է կաթում։ Շատ այցելուներ այն համարում են սուրբ կամ բուժիչ և փոքր քանակությամբ իրենց հետ տանում։ Այդ հավատալիքը կապված է Վառվառայի և Ծաղիկի մասին պատմությունների հետ։

Սակայն ջրի բուժիչ հատկությունները չպետք է ներկայացնել որպես գիտականորեն հաստատված փաստ՝ առանց լաբորատոր հետազոտությունների և վստահելի բժշկական տվյալների։ Բնական աղբյուրի ջուրը խմելու կամ բուժման նպատակով օգտագործելուց առաջ անհրաժեշտ է համոզվել դրա անվտանգ լինելու մեջ։

Արայի լեռը պարզապես գագաթ չէ․ այն բնության, լեռնային արկածի և հայկական ավանդապատումների հանդիպման վայր է։