COP17-ը Հայաստանում․ ի՞նչ է համաժողովը և ինչո՞ւ է այն կարևոր մոլորակի ապագայի համար
2026 թվականի հոկտեմբերին Հայաստանը հայտնվեց միջազգային ուշադրության կենտրոնում՝ հյուրընկալելով COP17-ը՝ Կենսաբանական բազմազանության մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի կողմերի 17-րդ համաժողովը։ Երևանում հավաքվեցին տարբեր պետությունների, միջազգային կազմակերպությունների, գիտական համայնքի, բնապահպանական նախաձեռնությունների և բիզնեսի ներկայացուցիչներ՝ քննարկելու մեր ժամանակների կարևորագույն գլոբալ խնդիրներից մեկը՝ բնության պահպանումն ու կենսաբազմազանության կորստի կանխումը։
Համաժողովն անցկացվեց Taking Action for Nature՝ «Գործել հանուն բնության» կարգախոսի ներքո։ Դրա հիմնական նպատակն էր գնահատել կենսաբազմազանության պահպանման ուղղությամբ միջազգային ջանքերի արդյունքները և որոշել, թե ինչ քայլեր են անհրաժեշտ մինչև 2030 թվականը գլոբալ բնապահպանական նպատակներին հասնելու համար։
Հայաստանի համար COP17-ի անցկացումը հնարավորություն էր միջազգային հանրությանը ներկայացնելու երկրի բնական հարստությունը, ուշադրություն հրավիրելու շրջակա միջավայրի պահպանության խնդիրներին և ամրապնդելու համագործակցությունը կայուն զարգացման ոլորտում։
Համաժողովը նախատեսված էր հոկտեմբերի 19-ից 30-ը, սակայն առանցքային հարցերի շուրջ քննարկումները շարունակվեցին նաև հաջորդ օրը։ Բանակցություններն ավարտվեցին հոկտեմբերի 31-ին՝ որոշումների համաձայնեցման համար լրացուցիչ ժամանակ հատկացնելուց հետո։
Ինչո՞ւ էր COP17-ը հատկապես կարևոր 2026 թվականին։
COP17-ի գլխավոր առանձնահատկությունն այն էր, որ երկրներն առաջին անգամ համատեղ գնահատում էին Կունմինգ-Մոնրեալի կենսաբազմազանության գլոբալ շրջանակային ծրագրի իրականացման առաջընթացը։
Այս ծրագիրն ընդունվել է 2022 թվականին և սահմանում է մինչև 2030 թվականը բնության պահպանության ոլորտում իրականացվելիք միջազգային գործողությունների հիմնական ուղղությունները։ Այն ներառում է 23 նպատակ, որոնք միտված են էկոհամակարգերի պաշտպանությանը, բնական տարածքների վերականգնմանը, աղտոտման նվազեցմանը և ռեսուրսների ավելի կայուն օգտագործման ապահովմանը։
Մինչև 2026 թվականը պարզ էր դարձել, որ այս նպատակներին հասնելու համար միայն քաղաքական հայտարարությունները բավարար չեն։ Անհրաժեշտ է գնահատել իրական արդյունքները, բացահայտել ստանձնած պարտավորությունների իրականացման բացերը և գտնել ֆինանսավորման լրացուցիչ աղբյուրներ։
Համաժողովին նախորդած միջազգային գնահատականները ցույց էին տալիս, որ բնապահպանական մի շարք նպատակների իրականացումը զգալիորեն հետ է մնում նախատեսված ժամանակացույցից։ Հետևաբար COP17-ը կարևոր փուլ դարձավ համաձայնեցված մտադրություններից դեպի չափելի գործողություններ անցնելու ճանապարհին։
Մասնակիցներին անհրաժեշտ էր քննարկել մի շարք առանցքային հարցեր․
Որքանո՞վ արդյունավետ են երկրները կատարում բնության պահպանության իրենց պարտավորությունները։
Ո՞ր միջոցառումներն է անհրաժեշտ արագացնել մինչև 2030 թվականը։
Ինչպե՞ս կարելի է ավելացնել կենսաբազմազանության պահպանության ֆինանսավորումը։
Ինչպե՞ս բնապահպանական որոշումները դարձնել տնտեսական և պետական քաղաքականության մաս։
Ինչպե՞ս ապահովել տեղական համայնքների, բնիկ ժողովուրդների, երիտասարդների և գիտական կազմակերպությունների մասնակցությունը։
Ինչպե՞ս բարելավել բնապահպանական գործունեության մշտադիտարկումն ու արդյունքների գնահատումը։
Այս հարցերի պատասխանները կարևոր են ոչ միայն բնապահպանական կազմակերպությունների համար։ Բնական համակարգերի վիճակից են կախված պարենային անվտանգությունը, ջրի հասանելիությունը, գյուղատնտեսության կայունությունը, մարդկանց առողջությունը և երկարաժամկետ տնտեսական զարգացումը։
Կունմինգ-Մոնրեալի կենսաբազմազանության գլոբալ շրջանակային ծրագիրը
COP17-ի ընթացքում քննարկված առանցքային փաստաթղթերից մեկը Կունմինգ-Մոնրեալի կենսաբազմազանության գլոբալ շրջանակային ծրագիրն էր։ Սա միջազգային ծրագիր է, որը սահմանում է բնության պահպանությանն ուղղված գործողությունների ընդհանուր ուղղությունները։
Ծրագրի երկարաժամկետ տեսլականն է մինչև 2050 թվականը հասնել բնության հետ ներդաշնակ կյանքի։ Այս նպատակին հասնելու համար երկրները պետք է արագացնեն մինչև 2030 թվականը սահմանված 23 նպատակների իրականացումը։
Ծրագրի հիմնական ուղղություններից են՝
1. Բնական տարածքների պահպանում
Ծրագրի հայտնի նպատակներից մեկի համաձայն՝ մինչև 2030 թվականը ցամաքային տարածքների, ներքին ջրային համակարգերի, ինչպես նաև ափամերձ ու ծովային տարածքների առնվազն 30%-ը պետք է ընդգրկված լինի արդյունավետ պահպանության կամ բնապահպանական այլ արդյունավետ միջոցառումների շրջանակում։
Խոսքը միայն նոր պահպանվող տարածքներ ստեղծելու մասին չէ։ Կարևոր են նաև դրանց արդյունավետ կառավարումը, էկոլոգիական կապերի պահպանումը և տարբեր տեսակների բնակավայրերի պաշտպանությունը։
2. Վատթարացած էկոհամակարգերի վերականգնում
Անտառները, ճահճային տարածքները, գետերը, մարգագետինները և այլ բնական համակարգերը ենթարկվում են տնտեսական գործունեության, աղտոտման և կլիմայի փոփոխության ազդեցությանը։
Այս տարածքների վերականգնումը նպաստում է կենսաբազմազանության պահպանմանը, ջրային ռեժիմի կարգավորմանը, հողերի պահպանությանը և էկոհամակարգերի կայունության բարձրացմանը։
3. Աղտոտման նվազեցում
Շրջակա միջավայրի աղտոտումը բացասաբար է ազդում կենդանիների, բույսերի և մարդկանց վրա։ Այդ պատճառով միջազգային ծրագիրը նախատեսում է միջոցառումներ՝ աղտոտող նյութերի, պարարտանյութերի և թունաքիմիկատների չափազանց մեծ օգտագործման, ինչպես նաև պլաստիկ թափոնների բացասական ազդեցությունը նվազեցնելու համար։
4. Բնական ռեսուրսների կայուն օգտագործում
Բնական ռեսուրսներն անհրաժեշտ են գյուղատնտեսությանը, արդյունաբերությանը, էներգետիկային և զբոսաշրջությանը։ Սակայն դրանց օգտագործման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել էկոհամակարգերի վերականգնվելու և կյանքը պահպանելու կարողությունը։
5. Բնության պահպանության ֆինանսավորում
Նույնիսկ լավ մշակված բնապահպանական ծրագրերը հնարավոր չէ իրականացնել առանց ֆինանսական ռեսուրսների, մասնագետների, տեխնոլոգիաների և արդյունավետ կառավարման։
Հետևաբար միջազգային բանակցությունների կարևոր մասերից էր կենսաբազմազանության պահպանության նպատակներին հասնելու համար պետական և մասնավոր ներդրումներ ներգրավելու ուղիների քննարկումը։
COP17-ի հիմնական արդյունքները Երևանում
COP17-ի կարևոր արդյունքներից մեկը Կունմինգ-Մոնրեալի կենսաբազմազանության գլոբալ շրջանակային ծրագրի իրականացմանն ուղղված միջազգային գործողությունների համաձայնեցման շարունակությունն էր։
Համաժողովի արդյունքների վերաբերյալ հրապարակումների համաձայն՝ մասնակիցներն ընդունել են շուրջ 50 որոշում՝ կենսաբազմազանության հետ կապված տարբեր հարցերի վերաբերյալ։ Բանակցությունների կարևոր մաս էր շրջանակային ծրագրի իրականացման առաջընթացի առաջին գլոբալ գնահատումը։
Համաժողովի աշխատանքի հիմնական ուղղություններից էին հետևյալները։
Առաջընթացի առաջին գլոբալ գնահատում
Երկրները գնահատեցին, թե որքանով են համատեղ ջանքերը համապատասխանում մինչև 2030 թվականը սահմանված նպատակներին։ Նման գնահատումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հետընթացը, որոշելու առաջնահերթությունները և ճշգրտելու միջազգային պարտավորությունների իրականացման մոտեցումները։
Գործողությունների արագացման Երևանի ուղին
Համաժողովի ընթացքում հատուկ ուշադրություն դարձվեց այսպես կոչված Երևանի ուղուն՝ հետագա գործողությունների ուղղությանը, որի նպատակն է արագացնել կենսաբազմազանության գլոբալ ծրագրի իրականացումը։
Դրա էությունն այն է, որ անհրաժեշտ է ձևական պարտավորությունների ընդունումից անցնել ավելի համակարգված և արդյունավետ աշխատանքի, բարելավել երկրների միջև համագործակցությունը և նվազեցնել սահմանված նպատակների ու իրական արդյունքների միջև եղած տարբերությունը։
Բնապահպանական նախաձեռնությունների ֆինանսավորում
Ֆինանսավորման մեխանիզմների քննարկումը բանակցությունների ամենաբարդ ուղղություններից մեկն էր։ Գլոբալ նպատակներին հասնելու համար անհրաժեշտ է ոչ միայն ավելացնել հասանելի միջոցների ծավալը, այլև ապահովել դրանց արդյունավետ օգտագործումը։
Հատուկ նշանակություն ունի զարգացող երկրներին աջակցությունը, քանի որ նրանք հաճախ չունեն բավարար ֆինանսական և տեխնիկական հնարավորություններ՝ լայնածավալ բնապահպանական ծրագրեր իրականացնելու համար։
Բնությանը վնասող խթանների կրճատում
Մասնակիցները քննարկեցին նաև այն ֆինանսական խթանների և սուբսիդիաների վերանայման անհրաժեշտությունը, որոնք կարող են նպաստել բնական էկոհամակարգերի քայքայմանը։
Նման միջոցառումները վերաբերում են տնտեսության տարբեր ոլորտներին, ուստի պահանջում են համաձայնեցված որոշումներ, հետևանքների գնահատում և ավելի կայուն այլընտրանքների որոնում։
Միևնույն ժամանակ, ֆինանսավորման և սուբսիդիաների բարեփոխման որոշ հարցեր շարունակում էին տարաձայնություններ առաջացնել երկրների միջև։ Հետևաբար COP17-ի արդյունքները պետք է դիտարկել որպես շարունակվող միջազգային գործընթացի կարևոր փուլ, այլ ոչ թե կենսաբազմազանության բոլոր խնդիրների վերջնական լուծում։
Ինչո՞ւ է COP17-ի անցկացումը կարևոր Հայաստանի համար
Նման մասշտաբի միջազգային համաժողովի անցկացումը կարևոր իրադարձություն էր Հայաստանի համար։ Այն հնարավորություն տվեց երկիրը ներկայացնելու որպես բնության պահպանության ոլորտում միջազգային համագործակցության հարթակ և ուշադրություն հրավիրելու նրա բնական ու մշակութային ժառանգությանը։
Սակայն COP17-ի նշանակությունը չի սահմանափակվում միջազգային միջոցառման կազմակերպմամբ։ Հայաստանի համար այն նաև հնարավորություն է ուժեղացնելու էկոհամակարգերի պահպանությանն ուղղված աշխատանքները և զարգացնելու բնական ռեսուրսների նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքը։
Հայաստանի կենսաբազմազանության հարստությունը
Չնայած համեմատաբար փոքր տարածքին՝ Հայաստանն առանձնանում է լանդշաֆտների և բնական պայմանների զգալի բազմազանությամբ։
Այստեղ կարելի է հանդիպել լեռնային անտառների, ալպյան մարգագետինների, բարձրադիր լճերի, կիսաանապատային տարածքների, կիրճերի և լեռնային գետերի։ Այս բազմազանությունը նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում բույսերի և կենդանիների բազմաթիվ տեսակների գոյության համար։
Լեռնային էկոհամակարգերը հատկապես զգայուն են կլիմայի փոփոխության, հողօգտագործման փոփոխությունների և տնտեսական գործունեության չափազանց մեծ ազդեցության նկատմամբ։ Այդ պատճառով դրանց ուսումնասիրությունն ու պահպանումը կարևոր նշանակություն ունեն երկրի էկոլոգիական կայունության համար։
Հազվագյուտ կենդանիների և բույսերի պաշտպանություն
Հայաստանը բազմաթիվ բնապահպանական նշանակություն ունեցող տեսակների բնակավայր է։ Դրանց պոպուլյացիաների պահպանումը պահանջում է բնական միջավայրերի պաշտպանություն, գիտական մշտադիտարկում և պետական մարմինների, հետազոտողների ու տեղական համայնքների համագործակցություն։
Կարևոր դեր ունեն պահպանվող բնական տարածքները, էկոլոգիական միջանցքները և էկոհամակարգերի վերականգնման ծրագրերը։
Լեռնային շրջանների կայուն զարգացում
Հայաստանի լեռնային տարածքները մեծ նշանակություն ունեն ջրային ռեսուրսների, գյուղատնտեսության, տեղական համայնքների և զբոսաշրջության համար։
Ենթակառուցվածքների և տնտեսական գործունեության զարգացումը պետք է հաշվի առնի բնապահպանական սահմանափակումներն ու տեղի բնակիչների կարիքները։ Սա հատկապես կարևոր է այն շրջանների համար, որտեղ բնական լանդշաֆտները զբոսաշրջային գրավչության հիմնական հիմքն են։
Միջազգային համագործակցություն
COP17-ը հնարավորություն տվեց ընդլայնելու մասնագիտական կապերը, փորձի փոխանակում իրականացնելու և միջազգային կազմակերպությունների ու այլ երկրների հետ համատեղ նախագծեր քննարկելու։
Հայաստանի համար նման համագործակցությունը կարող է երկարաժամկետ նշանակություն ունենալ գիտական հետազոտությունների, բնապահպանական կրթության, տարածքների կայուն կառավարման և էկոլոգիական զբոսաշրջության ոլորտներում։
Միևնույն ժամանակ, երկրի համար կոնկրետ արդյունքները կախված կլինեն նրանից, թե որքան արդյունավետ միջազգային պայմանավորվածությունները կներառվեն ազգային քաղաքականության մեջ և կվերածվեն գործնական նախագծերի։
Ինչպե՞ս է COP17-ը կապված զբոսաշրջության և լեռնային երթուղիների հետ
Կենսաբազմազանության պահպանումն անմիջականորեն կապված է զբոսաշրջության զարգացման հետ։ Բնական լանդշաֆտները, անտառները, լեռները, լճերը և կենդանիների հազվագյուտ տեսակները գրավում են ճանապարհորդներին և հնարավորություններ ստեղծում հետիոտնային արշավների, թռչունների դիտարկման, բնության լուսանկարչության և ակտիվ հանգստի այլ ձևերի զարգացման համար։
Հայաստանի համար, որտեղ լեռնային զբոսաշրջությունը զբոսաշրջային առաջարկի կարևոր մասն է, այս թեման հատկապես արդիական է։
Ի՞նչ է նշանակում COP17-ը բնության պահպանության ապագայի համար
COP17-ը կարևոր փուլ դարձավ կենսաբազմազանության պահպանությանն ուղղված միջազգային աշխատանքում, սակայն դրա արդյունքները չեն նշանակում, որ գլոբալ բնապահպանական խնդիրներն արդեն լուծված են։
Կունմինգ-Մոնրեալի կենսաբազմազանության գլոբալ շրջանակային ծրագրի նպատակներն իրականացնելու համար մինչև 2030 թվականը սահմանափակ ժամանակ է մնացել։ Առաջընթացի հասնելու համար անհրաժեշտ են պետությունների համաձայնեցված գործողությունները, բավարար ֆինանսավորումը, գիտական հետազոտությունները և հասարակության մասնակցությունը։
Առաջիկա տարիներին հատկապես կարևոր կլինեն՝
կենսաբազմազանության պահպանության ազգային ռազմավարությունների իրականացումը,
վնասված էկոհամակարգերի վերականգնումը,
պահպանվող տարածքների արդյունավետ կառավարումը,
աղտոտման և տնտեսական գործունեության բացասական ազդեցության նվազեցումը,
կայուն գյուղատնտեսության և պատասխանատու զբոսաշրջության զարգացումը,
բնապահպանական մշտադիտարկման բարելավումը,
պետությունների և տեղական համայնքների միջև համագործակցության ընդլայնումը։
Միջազգային համաժողովների արդյունքներն իրական արժեք են ձեռք բերում այն ժամանակ, երբ համաձայնեցված որոշումները հանգեցնում են տեղում կատարվող փոփոխությունների՝ անտառների վերականգնումից և ջրային տարածքների պաշտպանությունից մինչև հազվագյուտ տեսակների պահպանում և բնական ռեսուրսների ավելի պատասխանատու օգտագործում։
COP17-ը Հայաստանում կարևոր միջազգային իրադարձություն էր՝ նվիրված կենսաբազմազանության պահպանմանն ու բնության պաշտպանությանն ուղղված գործողությունների արագացմանը։
Համաժողովի անցկացումը Երևանում հնարավորություն տվեց համաշխարհային հանրության ուշադրությունը հրավիրելու էկոհամակարգերի պահպանության և միջազգային բնապահպանական համագործակցության մեջ Հայաստանի դերի վրա։ Գլոբալ նպատակների, ֆինանսավորման, բնության վերականգնման և ռեսուրսների կայուն օգտագործման շուրջ քննարկումներն ընդգծեցին պարտավորություններից դեպի կոնկրետ արդյունքներ անցնելու անհրաժեշտությունը։
Հայաստանի համար COP17-ի նշանակությունը կապված է ոչ միայն միջազգային հանդիպման կազմակերպման, այլև բնապահպանական նախաձեռնությունների հետագա զարգացման, էկոլոգիական կրթության ամրապնդման և պատասխանատու զբոսաշրջության խթանման հնարավորությունների հետ։
Բնության պահպանումը պետությունների, բիզնեսի, տեղական համայնքների և յուրաքանչյուր մարդու ընդհանուր խնդիրն է։ Ընդունված որոշումների հետևողական իրականացումից է կախված էկոհամակարգերի վիճակը, մարդկանց բարեկեցությունը և ապագա սերունդների՝ մեր մոլորակի բնական հարստությունը վայելելու հնարավորությունը։
COP17-ը հիշեցնում է․ բնության պաշտպանությունը սկսվում է գլոբալ որոշումներից, սակայն իրական արդյունքները ձևավորվում են տեղում կատարվող գործողությունների շնորհիվ։
